Embætti landlæknis hyggst endurmeta fyrirkomulag bólusetningar gegn RS-veirunni á næstu árum, nú sem heilbrigðisráðherra hefur gert mótefnið að fastri þáttur bólusetningaráætlunar. Guðrún Aspelund, sóttvarnalæknir, staðfesti þetta í viðtali í Bítinu, en fréttin birtist fyrst á visir.is þann 20. október 2026.
umræðan snýst að mestu leyti um aprílbörnin, sem fengu ekki bóluefnið síðastliðinn vetur og sem foreldrar hafa gagnrýnt skap fyrirkomulagið. Guðrún segir skiljanlega furðu foreldranna, en ástæðan sé fyrst og fremst sú að vörnin dvín eftir um fimm til sex mánuði og því sé ráðlegt að gefa börnunum mótefnið meðan á faraldri stendur eða rétt fyrir hann.
Afmarkað verkefni sem óx út í kerfi
Síðastliðinn vetur var íslenskum foreldrum í fyrsta sinn boðin bólusetning gegn RS-veiru fyrir börn yngri en sex mánaða. Nærri 90 prósent foreldra þáðu boðið, og samhliða fækkaði bæði staðfestum sýkingum og sjúkrahúsinnlögnum í aldurshópnum.
Guðrún Aspelund útskýrir að verkefnið hafi upphaflega verið ætlað sem afmörkuð tilraun til tveggja vetur. Embættið hafi þurft að skilgreina markhóp og kaupa bóluefni fyrir fram, og hafi ákvörðunin byggst á íslenskum gögnum.
„Við ákváðum að leggja áherslu á yngstu börnin, sem eru í mestu hættu á að veikjast alvarlega,“ sagði hún. Miðað hafi verið við börn yngri en sex mánaða þegar RS-tímabilið hefst, yfirleitt í október.
Hún viðurkennir að enginn sé líffræðilegur munur á barni fæddu í apríl og barni fæddu í byrjun maí. „Við þurftum að byrja einhvers staðar,“ segir hún, og afmörkunin hafi verið nauðsynleg til að kerfið gæti tekið af skari.
Varanleg bólusetning opnar nýja möguleika
Í síðustu viðkomu tryggði heilbrigðisráðuneytið áframhaldandi fjármögnun og gerði mótefnið að hluta af almennri bólusetningaráætlun. Það kallar Guðrún „auðvitað mjög jákvætt“, því nú geti embættið skipulagt langtíma í stað þess að stýra afmörkuðum tveggja vetra verkefni.
„Þannig það er vel mögulegt að fleiri börn fái þetta í framtíðinni,“ segir hún. Slík ákvörðun verði þó að byggjast á gögnum. Bóluefnið virki mjög vel, en notkunin verði að skipa þannig að hún skili börnum á Íslandi sem mesta ávinningi.
Aprílbörn á þessu ári fá þó ekki mótefnið nú um veturinn. Það taki tíma að framleiða og kaupa bóluefni, og ekki sé hægt að fá það skyndilega, eins og jörðin gefur ekki ávexti áður en sáð hefur verið.
Hversu góð er vörnin?
Mótefnið endist best í fimm til sex mánuði, og dvín vörnin eftir það, þótt hún hverfi ekki alveg. „Hún er samt áfram og það eru alltaf að koma betri gögn um það eftir því sem það er lengur notað,“ segir Guðrún.
Hvenær vörnin byrjar að dvína og hvenær faraldurinn kemur hafi mikil áhrif á það hvernig markhópurinn er skilgreindur. Markmiðið sé ekki að verja einstök tímabil utan faraldurs, heldur að börnin séu í skjóli þegar veiran er á lofti.
Bráðabirgðaniðurstöður frá síðasta vetri benda til góðs árangurs. Færri innlagnir hjá börnum yngri en eins árs, færri komur til heilbrigðisþjónustu og minni lyfjanotkun. Áður hafi verið um 70 innlagnir ungbarna á faraldurstímabili, en í fyrra lágu aðeins sjö börn inn. Faraldurinn var þó minni og hófst seinna en venjulega, og ber að hafa það í huga við mat á tölunum.
„Bara hérna á Íslandi eru þetta tölurnar, en erlendis þar sem þetta hefur verið notað lengur má sjá allt að 80 prósenta fækkun innlagna barna,“ segir Guðrún.
Skipulögð innkaup í stað skyndilausna
Nú geti embættið tekið tillit til varanleikans í innkaupum sínum, segir Guðrún. RS-bóluefnið sé ekki eins og inflúensubóluefnið, sem er búið til á nýju hverju haust. Þetta sé efni sem geymist, en vinni best í takmarkaðan tíma eftir að því er hleypt í líkamann, eins og eldur sem skín bjartast fyrstu stundirnar.
Hlutfall foreldra sem þáðu bólusetninguna, þegar boðið var, misjafnt eftir mánuðum, en á milli 80 og 90 prósent. Þátttakan vitnar um traust íslenskra fjölskyldna til heilbrigðiskerfisins, traust sem byggist á skýrri upplýsingagjöf og sanngirni í framkvæmd.
Guðrún Aspelund segir aprílbörnin ekki gleymst eða verið „skilin út undan“. Ný gögn séu alltaf að berast, bóluefnið sé frekar nýtt, og í ljós muni komast í næstu árum hvort markhópurinn verði endurskilgreindur.
Algengar spurningar um RS-bólusetningu
Fá aprílbörn bóluefni gegn RS-veiru?
Börn fædd í apríl 2026 fá ekki mótefnið þetta haust, samkvæmt Guðrúnu Aspelund sóttvarnalækni. Framleiðsla og innkaup takmarkaðu möguleguna, en með varanlegri bólusetningaráætlun getur markhópurinn breyst á næstu árum.
Hversu lengi starfar RS-bóluefnið?
Vörnin er sterkust í fimm til sex mánuði eftir bólusetningu og dvín eftir það, þótt hún hverfi ekki alveg. Því er best að gefa mótefnið meðan á faraldri stendur eða rétt fyrir hann, sem yfirleitt hefst í október.
Hvað var árangurinn síðastliðinn vetur?
Nærri 90 prósent foreldra þáðu bólusetninguna. Aðeins sjö börn lágust inn á sjúkrahús vegna RS-veirunni, samanborið við um 70 innlagnir áður, þótt faraldurinn hafi verið minni en venjulega. Erlendis hefur verið allt að 80 prósenta fækkun innlagna barna þar sem mótefnið hefur verið notað lengur.