Þann 24. október 2026 eru liðin 81 ár frá því að sáttmáli Sameinuðu þjóðanna gekk í gildi, og í ár líka 80 ár síðan Ísland gerðist aðili að samtökunum, þann 19. nóvember 1946. Tímamótin gefa tilefni til að vega hvað samtökin hafa fært litlum þjóðum á borð við okkur, og hvað er í húfi þegar reglur alþjóðakerfisins veikjast.
Samkvæmt grein á visir.is, skrifaðri af stjórnarmönnum Félags Sameinuðu þjóðanna á Íslandi, er staðan í heiminum þórföl. Vopnuð átök hafa ekki verið fleiri frá lokum síðari heimsstyrjaldar, og öryggisráð samtakanna er ítrekað lamað af neitunarvaldi. Á sama tíma hafa ríki dregið úr framlögum sínum og mannúðaraðstoð verið skorin niður þar sem neyðin vex.
Af hverju skipta Sameinuðu þjóðirnar máli fyrir Ísland?
Fyrir smáríki er alþjóðakerfi sem byggir á lögum ekki hugsjón ein; það er forsenda þess að geta varið fullveldi og hagsmuni. Hafréttarsamningur Sameinuðu þjóðanna tryggir okkur rétt til auðlinda hafsins, og herlaus þjóð á allt undan því að landamæri, samningar og alþjóðalög séu virt. Þegar ísinn þynnist undan fótum reglnanna, þá finna smáríkin fyrst fyrir því. Stórþjóðirnar geta leitað til valds síns. Við eigum aðeins lög og orð.
Starf samtakanna snertir samt daglegt líf um allan heim. Stofnanir þeirra veita tugum milljóna manna mat á hverju ári, útvega bóluefni fyrir nærri helming barna heimsins, vernda fólk á flótta og sinna friðargæslu á átakasvæðum. Ekkert eitt ríki gæti unnið slíkt starf á eigin spýtur.
Lýðræði veikist smám saman, ekki á einni nóttu
Greinin á visir.is minnir á að lýðræði og mannréttindi verja sig ekki sjálf. Samkvæmt nýjustu skýrslu V-Dem stofnunarinnar við Gautaborgarháskóla búa 74 prósent jarðarbúa í dag við einræðisstjórn af einhverju tagi, og einræðisríki eru orðin fleiri en lýðræðisríki. Þessi þróun er ekki bundin við fjarlæg lönd. Hún birtist í rótgrónum lýðræðisríkjum, þar sem þrengt er að frjálsum fjölmiðlum, sjálfstæðum dómstólum og borgaralegu samfélagi.
Viðvaranirnar eru ekki komnar úr lofti. Eins og Heimildin hefur greint frá hafa stjórnendur Sameinuðu þjóðanna varað við upplausn lýðræðis og mannréttinda. Mannréttindastjóri samtakanna sagði beint: „Yfirráð og drottnun koma aftur.“ Þetta eru harðorð, en sögulega réttmæt. Fjallsins toppa sjáum við ekki fyrr en við stígum ofan af eyjuni sjálfri.
Ísland á sæti í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna árin 2025 til 2027. Sú seta er bæði viðurkenning og ábyrgð. Málflutningur okkar í þágu jafnréttis og mannréttinda er aðeins trúverðugur svo lengi sem við stöndum sjálf undir þeim kröfum sem við gerum til annarra. Þar hefur verið gert bráðum: samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks var lögfestur á Íslandi í nóvember 2025, eftir að hann var samþykktur á allsherjarþinginu. Slík afstaða er með íslenskum hætti; að halda orðum og gerðum saman.
Samtök á krossgötum
Um áramót lýkur skipunartíma António Guterres og nýr aðalframkvæmdastjóri tekur við. Valið snýst ekki aðeins um hver leiðir samtökin, heldur hvers konar forystu þau þurfa á að halda í heimi sem breytist. Eftir meira en átta áratugi þar sem eingöngu karlar hafa gegnt embættinu er tímabært að spyrja hvort næsti kafli sé skrifaður undir forystu konu.
Það verkefni að endurreisa traust hvílir þó ekki á einum leiðtoga. Það tekst aðeins ef aðildarríki leggja sitt af mörkum, standa við skuldbindingar sínar og tala skýrt þegar alþjóðalög eru brotin. Ísland er eitt þeirra ríkja sem trúa á alþjóðlega samvinnu, og við megum ekki láta framlög okkar til þróunarsamvinnu og mannúðarmála svíða fyrir úrskafarótum tímans.
Menntun er varðhald lýðræðis
Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi var stofnað árið 1948 og hefur í tæpa átta áratugi unnið að því að efla þekkingu og umræðu um starf samtakanna. Í gegnum UNESCO skólanetið vinnur félagið með skólum um land allt að því að efla friðarmenningu, mannréttindi og alþjóðlega samábyrgð. Eins og Íslandsdeild Amnesty International hefur bent á geta stjórnvöld ekki valið hvaða réttindi þau virða; þeim ber að virða þau öll. Réttindi sem eru skorin niður fyrir einhverja hópa eru ekki lengur réttindi, heldur framboð stjórnvalda.
Á tímum þar sem rangfærslur eiga auðvelt með að dreifast er menntun og gagnrýnin hugsun besta vörn sem fólksheill getur borið upp á. Þekking, samtal og virk þátttaka eru forsenda þess að fólk geti staðið vörð um lýðræði. Það er gamalt íslenskt sjónarmið: bændur gátu ekki verið án landbrúksins, og þjóðin getur ekki verið án vigðis og réttlætis.
Hvað er í húfi?
Sameinuðu þjóðirnar eru ekki fullkomnar. Þær eru stofnun sköpuð af mönnum, með öllum veikleika þess. En þær eru eini vettvangurinn þar sem allar þjóðir heims sitja við sama borð, og þar geta smáríki kallað stórþjóðir til ábyrgðar. Orð sáttmálans, „Vér, hinar sameinuðu þjóðir“, minna okkur á að samtökin sækja tilgang sinn til fólksins sjálfs, ekki til ríkjanna einvörðungu.
Stærsta áskorunin er ekki hvort við höfum efni á öflugum Sameinuðu þjóðum. Hún er hvort við höfum efni á heimi þar sem þær eru ekki til staðar. Sjávarfall sem fellur birtir botninn, og svo er með alþjóðakerfið: fyrst þegar reglurnar hverfa sjáum við hvers skyldar þær voru.
Algengar spurningar
Hvenær gekk sáttmáli Sameinuðu þjóðanna í gildi?
Sáttmálinn gekk í gildi þann 24. október 1945, og þann 24. október 2026 eru liðin 81 ár frá þeim tíma.
Hvenær gerðist Ísland aðili að Sameinuðu þjóðunum?
Ísland gerðist aðili að samtökunum þann 19. nóvember 1946, sem þýðir að í ár eru liðin 80 ár.
Hvaða sæti hefur Ísland í Sameinuðu þjóðunum nú?
Ísland á sæti í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna árin 2025 til 2027.