Tæknin hefur leyst okkur af hólmi við ýmis verkefni dagsins, en spurningar vakna um hvort hún sé að gera fólk ósýnilegt innan samfélagsins. Þetta er aðalatriði pistils sem birtur var á visir.is í dag, skrifaður af sérfræðingi í klínískri sálfræði við geðheilsustöðina Domus mentis.
Höfundurinn minnir á að líðan fólks sé líklega ekki betri en áður, þrátt fyrir allan framgang tækninnar, og spyr opinskátt hvort tæknþróunin ræni okkur tækifærum sem skipta máli fyrir vöxt og velferð.
Dagar og vikur án þess að mæta nokkurri sál
Í pistlinum, sem birtist á visir.is þann 21. október, er minnt á hve daglegt líf Íslendinga hefur breyst á fáum áratugum. Áður fyrr fóru menn í bankann og fundu starfsfólk sem þeir þekktu. Spjallið um daginn og veginn var hluti af erindinu sjálfu. Í búðinni beið kassamaður og smáprat. Ungt fólk hringði til að panta pizzu og bankaði upp á til að spyrja vini hvort þeir vildu leika.
Þetta allt á sér nú stað án þess að nokkur mannvera komi við sögu. Bankinn er á símanum, kaupin gerast á netinu og gervigreindin hefur orðið sú leið sem margir leita upplýsinga og ráða hjá. Samfélagsmiðlarnir móta viðhorf og reikniritin mata okkur á efni sem getur haft áhrif á hugsanir, tilfinningar og hegðun, segir í pistlinum, sem vísar til heimildamyndarinnar Social Dilemma um upplýsingaóreiðu og sundrungu.
Taugakerfi sem þróaðist undir öðrum skilyrðum
Höfundurinn stingur í stöðuna með því að minna á að líkami okkar og taugakerfi þróuðust við allt aðrar aðstæður en við búum við í dag. Við erum í grunninn spendýr, stýrð af öflugu taugakerfi með tvo meginmarkmið: að lifa af og fjölga tegundinni. Að tilheyra hópnum er okkur lífsnauðsynlegt. Að vera hafnað eða ein á báti er lífsógnandi, eins og útgangsmenn þekkja til ognar.
Spurningin sem höfundurinn setur fram er súr: Hvað gerist við taugakerfið þegar við getum hæglega verið ein og ósýnileg, án þess að þurfa nein tengsl til að komast af dags daglega? Styrkur samfélags liggur ekki í tækninni heldur í tengslunum á milli manna, í því að hver og ein sé séð, upplifi að vera elskuð og að sé staðið með sér.
Hinn ósýnilegi hlekkur í íslensku samfélagi
Ósýnilegt fólk er ekki aðeins fræðilegt hugtak. Íslensk dagskrárgerð hefur skoðað þá sem falla út úr sýn.RÚV hefur nýlega fjallað um heimildamyndina Hlemm sem Ólafur Sveinsson sendi frá sér að námi lokinu, og þar kemur fram að nokkrir útigangsmenn sem hann kynntist við gerð myndarinnar létust á níu mánaða tökutímabili. „Menn héldu að í þessu litla íslenska samfélagi væri svona ekki til,“ segir í þeirri umfjöllun. Það er þungbær staðreynd fyrir þjóð sem áður þekkti hvert nafn sitt.
Þetta er kjarni málsins. Í litlu samfélagi, þar sem allir áttu að kenna alla, var enginn ósýnileg. Sjávarþorp þekktu sína hrakninga, sveitir sínar fátæku, og kirkjan og fjölskyldan báru ábyrgð í sameiningu. Nú getur maður fallið í gegn um net tækninnar eins og steinn í myrkt vatn, án þess að neinn geri sér grein fyrir fallinu fyrr en of seint.
Hverju höfum við skipt okkur?
Ekki er hægt að koma í veg fyrir framgang tækninnar, og höfundur pistilsins telur hann jafnvel jákvæðan, ef hann er höndlaður rétt. En spurningin er hverjum við höfum skipt okkur. Fjölskyldan var lengi kjarni íslensks samfélags, kjölfestan undir öllu öðru. Þegar samskiptin flytjast yfir á skjána, þegu börn læra að leita ráða hjá gervigreind fremur en foreldrum, þá er verið að grafa undar kjölfestunni sjálfri.
Ísland hefur alltaf verið þjóð sem treysti eigin afla. Við byggðum kirkjubyggði úr grjóti og ræktuðu land harðbýtt. Við höfum verið varin við að selja sjálfstæðið fyrir útanákomumann, hvort heldur sem er aðila eða algoritma. Sú varfærni á við um þá nýju tækni sem um alla aðra hluti. Að láta erlent fyrirtæki móta hugsanir ungt fólks er ekki síður alvarlegur kostnaður en að láta erlendan hugbúnaraðila ráða yfir sjávarútvegi okkar.
Hver stefnum við?
Höfundurinn telur að hver og ein geti hjálpað til við að skapa aðstæðurnar. Hann minnist á ræðu séra Benedikts Sigurðssonar, prests í Vídalínskirkju, sem minnti unga fólkið í Garðabæ á að velja hvorum morgni að vera góð manneskja fyrir sjáan sig og aðra. Við getum valið að byggja upp jákvæð tengsl við aðra menn og reynt að skilja hvort annað, svo við upplifum að vera séð.
Kannski erum við komin á þann stað í þróunarsögunni, segir höfundurinn, að við þurfum hreinlega að snúa til baka að einhverju leyti til þeirra tengsla og þess veruleika sem var okkur farsælli. Það er ekki kallað eftir bakstri til fortíðar. Það er kallað eftir jafnvægi, eins og jökullinn sem bæði geymir ís frá hríð og smeltir nýjan. Tæknin getur verið verkfæri, en hún má ekki verða húsbóndi.
Algengar spurningar
Hver heldur utan um pistlinn um ósýnilegt fólk?
Pistillinn var birtur á visir.is þann 21. október 2026, og höfundur hans er sérfræðingur í klínískri sálfræði sem starfar á Domus mentis geðheilsustöð.
Afhverju telur höfundurinn að fólk sé að verða ósýnilegt?
Höfundurinn telur að tækniþróunin geri mönnum kleift að lifa heilum dögum og vikum án beinna samskipta við aðra manneskjur, þar sem banka, verslana og ráðgjöf hefur verið skipt út fyrir netþjónustu og gervigreind.
Hvaða lausnir eru lagðar til í pistlinum?
Höfundurinn leggur til að hver og ein velji að byggja upp jákvæð tengsl við aðra, og að samfélagið snúi að einhverju leyti aftur til þeirra veruleika og tengsla sem áður voru farsæl, án þess að hafna jákvæðri tæknþróun.