Landssamtökin Þroskahjálp fagna í þessum mánuðum 50 ára afmæli, en samtítt hefur réttindagæsla fatlaðs fólks á Íslandi verið flutt undir Mannréttindastofnun og horfið af landsbyggðinni. Fjórir fyrrverandi formenn samtakanna hafa nú ritað greinaröð þar sem sögð er saga réttindabaráttunnar, og kemur þar fram að stöðugildi í réttindagæslu eru 7,5 undir því marki sem metið var nauðsynlegt árið 2023.
Greinarserían birtist samkvæmt skýringum visir.is, og er fyrsta greinin eftir mann sem gegndi formannskjöri Þroskahjálpar frá 1999 til 2005. Hún tekur saman hálfrar aldar baráttu, en einnig þau mistök sem höfundurinn telur hafa verið gerð þegar gæslunni var komið undir nýja stofnun.
Frá Kópavogshæli til laga sem breyttu öllu
Þegar Landssamtökin Þroskahjálp voru stofnuð fyrir hálfrar aldar var önnur tímaborð yfir landið. Lög um fávitastofnanir voru í gildi, og börn með þroskahömlun, einhverfu og skyldar raskanir send á Kópavogshæli eða önnur vistheimili, þar sem þau áttu að vera til æviloka. Foreldrar fengu enga stoð við uppeldishlutverk sitt, og einangrunarhugsunin var svo djúp að talið var best að foreldrar fengju ekki að hitta börn sín. Börnin yrðu sögulega óróleg eftir heimsóknirnar.
Þessar aðstæður voru það sem Þroskahjálp var stofnuð til að breyta. Samtökin hafa alla tíð verið réttindagæslusamtök, sem börðust fyrir því að ríkið tæki á sig skyldur sínar gagnvart fjölskyldum sem höfðu verið settar til hliðar.
Fyrsti meiriskellinn var laginn þegar samtökin beittu sér fyrir lögum um aðstoð við þroskahefta, nr. 44/1979, þar sem ríkinu var gert skylt að tryggja fólki með þroskahömlun sérstaka þjónustu utan stofnana. Lögin voru útvíkkuð 1983 og tóku þá til allra fatlaðra einstaklinga.
Norrænar hugmyndir og svæðisráð
Á níunda áratugnum báru norrænar hugmyndir um réttindagæslu til landsins, eins og hafvindar sem leita að víðáttum. Í lögum um málefni fatlaðs fólks, nr. 59/1992, voru sett á fót svæðisráð með svæðisskrifstofur, og réttindagæslumenn skipaðir á hverju svæði. En áttir menn voru um landið, alls 1,5 stöðugildi. Kerfið var í raun ein stór von á pappíri, en í framkvæmd of lítið til að bera. Höfundurinn kallar þetta samt risastórt skref í þróun réttindagæslu.
Baráttan hélt áfram, og 2006 skipaði Jóhanna Sigurðardóttir, þá félagsmálaráðherra, starfshóp sem skyldi skila tillögum um réttindagæslu, persónulega talsmenn og ráðstafanir til að draga úr nauðung í þjónustu við fatlað fólk. Árið 2011 tóku gildi lög um réttindagæslu fyrir fatlað fólk, byggð á tillögum starfshópsins.
Tölurnar segja sögu sem enginn má hunsa
Árið 2013 voru stöðugildi réttindagæslumanna 5 og skráð mál 398. Árið 2020 höfðu málin orðið 1.308. Skýrsla sem ráðuneytisstjóri félagsmálaráðuneytisins lét gera 2023 kom að þörf fyrir 12,5 stöðugildi miðað við umfang mála. Aldrei var því náð. Þegar réttindagæslan fluttist til Mannréttindastofnunar Íslands í maí 2025 voru stöðugildin aðeins 7.
Þar á eftir kom það sem enginn ætlaði sér. Í gamla kerfinu voru fjórir réttindagæslumenn á Vesturlandi, Vestfjörðum, Norðurlandi, Austurlandi, Suðurlandi og Reykjanesi. Í dag er enginn réttindagæslumaður staðsettur á landsbyggðinni. Fjórir starfsmenn Mannréttindastofnunar eru eyrnamerktir fötluðu fólki, alls, en landið utan höfuðborgarsvæðisins stendur eftir berlega, eins og fjallgarður án varðar.
Kæruleiðir lokaðar: Staðreynd sem brýnt er að horfast í augu við
Eitt það hvassasta við nýja kerfið er að fólk sem leitaði eftir hliðstæðri þjónustu og hafði áður fengið hana, hefur fengið þau skilaboð að slíkt sé ekki í boði, en aðstoð verði veitt við að vísa hvert leita eigi.
Enn verra er kæruúrræðið. Þeir sem óska eftir að kæra afgreiðslu stofnunarinnar til æðra stjórnvalds í gegn um hefðbundnar leiðir, svo sem Úrskurðarnefnd velferðarmála, geta það ekki, þar sem stofnunin heyrir undir Alþingi. Sama á við um umboðsmann Alþingis. Kæra þyrfti að fara með til stofnunarinnar sjálfrar. Þetta staðfestist í svari félag- og húsnæðismálaráðherra við fyrirspurn Sigmundar Ernis Rúnarssonar á Alþingi síðastliðið vor. Höfundurinn bendir á að lög um Mannréttindastofnun virðist þannig trompa lögum um réttindaverndina.
Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis virðist hafa verið meðvituð um þessar takmarkanir, því í áliti nefndarinnar segir:
Mikilvægt er þó að hafa í huga að í slíkri aðstoð felst ekki að ganga erinda eða aðstoða við rekstur mála.
Þetta er staðreynd sem brýnt er að horfast í augu við, segir höfundurinn, sem heldur því fram að yfirmenn stofnunarinnar haldi enn að starfað sé með óbreyttum hætti, þrátt fyrir þau svör sem fötluðu fólki hafa borist. Rétt eins og jökull sem ekki er lengur að flytja sig eftir landinu, heldur liggur kyrr, þá hefur réttindagæslan misst fyrri slagkraft. Hún verður að fá annan stað, svo hann komist aftur.
Hvað verður svo?
Höfundurinn telur nauðsynlegt að leiðrétta þetta sem fyrst og finna réttindagæslunni annan stað. Viðvörunin er skýr: hálfrar aldar starf, sem byggðist á sjálfboðaliðum, fjölskyldum og réttindavitund, má ekki láta leysast upp í kerfi sem hvorki nær út á landsbyggðina né leyfir venjulegar kæruleiðir.
Algengar spurningar
Hvers vegna var réttindagæslan flutt undir Mannréttindastofnun Íslands?
Réttindagæslan var í upphafi undir ráðuneyti félagsmála, en þar lágu þversagnir þar sem margar þjónustur fyrir fatlað fólk heyrðu undir sama ráðuneyti. Því var horft til þess að Mannréttindastofnun, sem sett var á stofn til að standa við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands, tœki gæsluna að sér. Flutningurinn átti sér stað í maí 2025.
Hversu mörg stöðugildi á réttindagæslan nú?
Í dag starfa fjórir starfsmenn Mannréttindastofnunar sem eru eyrnamerktir fötluðu fólki. Skýrsla frá 2023 mat þörfina á 12,5 stöðugildum, en fyrir flutninginn voru stöðugildin aðeins 7. Munurinn er 7,5 stöðugildi, og enginn réttindagæslumaður er lengur staðsettur á landsbyggðinni.
Hvað gerðust árið 2011?
Árið 2011 tóku gildi lög um réttindagæslu fyrir fatlað fólk, byggð á tillögum starfshóps sem Jóhanna Sigurðardóttir, félagsmálaráðherra, skipaði 2006. Lögin settu réttindagæslu á fastari laggir og gerðu hana að lögboðinni þjónustu.