Stjórnarmenn í Öldu, félagi um sjálfbærni og lýðræði, birtu opinber bréf þann 19. október 2026 þar sem þeir óska eftir því við ríkisstjórnina að stofna samfélagsbanka eða umbreyta Landsbankanum í slíkan. Í bréfinu, sem birt var á visir.is, segja höfundar að einkavæðing bankanna hafi litlu skilað og að þrír stórir bankar séu í raun einokunarstöðu gagnvart viðskiptavinum sínum.
Bréfið kemur á tímamóta. Allt frá hruni bankanna árið 2008 hefur almenningur beðið eftir endurhugsun bankakerfisins, en hver ríkisstjórn hefur í staðinn endurreist kerfið í óbreyttri mynd og selt það markaðsöflum. Þá hafi verið varað við afleiðingunum, sem nú séu orðnar augljóstar: hár vaxtamunur, hár þóknanir og hagnaður sem streymir til fjarstaddra hluthafa frekar en til samfélagsins.
Hvað segir bréfið um stöðu bankanna?
Höfundar bréfsins telja að rekstur íslenskra banka þurfi á endurskoðun að halda. Þeir benda á að vaxtamunur íslenskra banka séu hærri en í nágrannalöndunum og hafi lítið minnkað. Lántaka sé því dýrari á Íslandi en annars yrði, sem geri íslenskum fyrirtækjum og fjölskyldum erfitt fyrir.
Þær þóknanir sem bankarnir rukka fyrir greiðslumiðlun séu einnig mun hærri en í nágrannalöndunum, og þa sama á við um viðskipti með erlendan gjaldeyri og greiðslukort erlendis. Bankarnir hækki álögur og gjaldskrár í takti, sem höfundarnir líkjast við að hafa tangarhald á hagkerfinu.
Þar sem bankarnir vita nánast allt um hagkerfið í gegnum greiðslumiðlanir sínar og lánastarfsemi, viti þeir vel hvernig á að kreista fleiri krónur út úr kerfinu. Þetta sé einokunarstaðan möguleg, segir í bréfinu.
Afraksturinn flæðir til fjarstaddra eigenda
Bankarnir hafa hagrætt mikið í eigin rekstri. Hlutfallslegur rekstrarkostnaður þeirra er einn sá lægsti á Norðurlöndum, og mikil sjálfvirkni hefur verið innleidd. En afrakstur þessarar velgengni endi að mestu hjá fjarstöddum hluthöfum, sjóðum og stórfjárfestum, auk þess sem hluti hans endi hjá ríkinu sem eiganda Landsbankans.
Óhætt sé að segja, segja höfundar, að almenningur borgi kostnaðinn af einkavæðingu bankanna með háum vaxtamun og þjónustugjöldum. Hagnaður bankanna sé sum ár sambærilegur við þa sem sjávarútvegurinn skilar, og virðist ótengdur því hvernig samfélaginu farnast. Þa er ljótt ójafnvægi, eins og sjar þétti ofan á hálendi en byggðarlagið fyndi ekkert í brunnum sínum.
Þetta er ekki nýtt mál á þessari síðu. Íslensk fyrirtæki hafa lengi barist við