Íslensk fyrirtæki eiga undir högg að sækja eftir misseri þar sem verðbólgan hefur hækkað, stýrivextir eru komin í átta prósent og eftirspurn innanlands gefur eftir. Þetta kemur fram í umfjöllun visir.is í tengslum við úrval Framúrskarandi fyrirtækja, þar sem Ragnar Sigurður Kristjánsson, hagfræðingur Viðskiptaráðs, dregur upp mynd af kólnandi hagkerfi sem reynir á reksturinn þvert á atvinnugreinar.
Samkvæmt Ragnari hafa vonir um viðráðanlegra rekstrarumhverfi ekki ræst. Það sem komið hafi mest á óvart sé hversu erfiðlega hafi gengið að ná niður verðbólgunni og vöxtunum.
Hverjar eru helstu áskoranirnar?
Ragnar telur þráláta háa verðbólgu og óvissu í alþjóðamálum helstu byrðina sem fyrirtækin bera. Erindið af Miðausturlöndum hefur hækkað olíu- og flutningsverð, og það sigrar í endanlega inn í verðlag hér heima, þótt Ísland liggi langt frá átakasvæðunum.
„Þrálát há verðbólga og óvissa í alþjóðamálum, sérstaklega tengd átökum í Miðausturlöndum og áhrifum sem þau hafa haft á olíuverð, draga úr fyrirsjáanleika í rekstri fyrirtækja. Samhliða þessu fer hagkerfið kólnandi og umsvif almennt að dragast saman,“ segir Ragnar.
Stýrivextir hafa hækkað þrisvar sinnum á árinu og standa nú í átta prósentum. Ragnar kallar blönduna af hári verðbólgu, háum vöxtum og litlum hagvexti mjög slæma fyrir hagkerfið. Fyrirtæki finna fyrir áhrifunum á alla vega: kaupmáttur viðskiptavina minnkar, fjárfestingar verða dýrari og óvissan vex.
„Við erum nú þegar farin að sjá aukningu í atvinnuleysi og fækkun starfa,“ segir Ragnar.
Heimilin halda að sér höndum
Merkin um breytta kauphegðun eru greinileg. Ragnar vísar til Landsbankans, sem færði niður spá sína um vöxt einkaneyslu eftir að hún jókst minna á öðrum ársfjórðungi en þeim fyrsta. Innlend kortavelta dróst saman í ágúst, og hefur ekki mælst jafn mikill samdráttur síðan í síðari heluta ársins 2023.
„Hvoru tveggja bendir til þess að hægt hafi á eftirspurn eftir vörum og þjónustu innanlands, sem þýðir að heimilin eru farin að halda að sér höndum í auknum mæli,“ segir Ragnar.
Skyrustu merkin séu í byggingargeiranum, þar sem atvinnuleysi hefur vaxið stöðugt undanfarið ár.
Samkeppnishæfni Íslands veikist
Íslensk fyrirtæki keppa ekki aðeins við aðstæður heima fyrri heldur einnig við erlend. Í samkeppnishæfniúttekt IMD-háskólans féll Ísland um sjö sæti og situr nú í 22. sæti af 70 ríkjum. Ragnar bendir á að laun hafi hækkað hraðar en í samkeppnislöndum, verðbólga sé hærri og hagvöxtur lítill.
Samhliða er krónan sterk, sem gerir útflutningsvörur dýrari á erendum mörkuðum. Boðaðar skattahækkanir á ferðaþjónustu, helstu útflutningsgrein landsins, styrkja ekki stöðuna. Fyrir ríki sem lifir af sjávarútvegi og ferðamennsku er slíkt að völdu ósigri á eigin vígi.
Skattahækkanir sem boðaðar hafa verið
Horft til næstu tólf mánaða telur Ragnar að vextir og verðbólga muni halda áfram að þyngja róðurinn, að minnsta kosti eitthvað inn á næsta ár. Þar bætast við skattahækkanir sem ríkisstjórnin hefur boðað: hærri bankaskattur, ný gjaldtaka á ferðaþjónustu, hærri virðisaukaskattur á baðlón og lækkun endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu við íbúðarhúsnæði úr 35 prósentum í 20 prósent.
„Þær munu allt valda auknum áskorunum í rekstri fyrirtækja,“ segir Ragnar. Hann hefði helst viljað sjá ríkið ráðast í ákveðnara aðhald í útgjöldum í stað skattahækkana. Viðskiptaráð hefur lagt fram 46 tillögur að hagræðingu í ríkisrekstri sem gætu skilað 110 milljörðum króna, auk þess að einfalda regluverk og liðka fyrir orkuöflun.
Frumvarpið að fjárlögum fyrir árið 2027 stefnir að því að ríkissjóður verði rekinn án halla í fyrsta sinn frá árinu 2018, og fögnum Viðskiptaráð því. En spurningin stendst: hvort fiskiskipið beri léttari með hagræðingu eða með nýjum byrðum á bak fyrirtækjanna.
Undirstöðurnar standu samt traustar
Þrátt fyrir mótvind telur Ragnar ekki ástæðu til að missa trúna á íslenskt atvinnulíf. Heimilin eru lítið skuldsett og bankakerfið stendur traust, sem skiptir máli þegar hagkerfið kólnar.
„Þrátt fyrir ákveðna tímabundna erfiðleika núna eru undirstöður atvinnulífsins og hagkerfisins í heild sinni sterkar,“ segir Ragnar.
Seðlabankinn telur að verðbólga muni hjaðna tiltölulega hratt á næsta ári, sem gefur svigrúm til vaxtalækkana. Þá eru verðandi vaxtatækifæri í fiskeldi, þar sem stefnir í metár í útflutningi, og í uppbyggingu gagnavera hér á landi, sem hefur skapast mikill vöxtur í undanfarið ár.
Íslenzkt atvinnulíf hefur siglt gegn eriðu áður. Ís og brim hafa ekki heldur nú slegið undirstöðurnar burtur; en léttur róður krefst þess að stjórnvöld hætti að hlaða nýjum byrðum á bátinn.
Algengar spurningar
Hverjar eru helstu áskoranir íslenskra fyrirtækja núna?
Samkvæmt Ragnar Sigurði Kristjánssyni, hagfræðingi Viðskiptaráðs, eru helstu áskoranirnar þrálát há verðbólga, stýrivextir í átta prósentum, minnkandi eftirspurn innanlands og óvissa í alþjóðamálum.
Hefur atvinnuleysi aukist á Íslandi?
Já. Ragnar segir að atvinnuleysi hafi farið vaxandi undanfarið ár, sérstaklega í byggingargeiranum, og að fækkun starfa hafi þegar orðið vart við.
Hvar liggja vaxtatækifærin?
Ragnar bendir á fiskeldi, sem stefnir í metár í útflutningi, og uppbyggingu gagnavera hér á landi sem greinar í hröðum vexti.